Komentarz terminologia zbitki WBI

Technika czy Technologia?

data wpisu: 2020.11.26 | data publikacji: 2020.09.22

Jest to materiał przygotowany na posiedzenie Zespołu Terminologii Informatycznej, w związku z dyskusją o poprawnym stosowaniu pojęć: technika oraz technologia. PO posiedzeniu został uzupełniony o nowe informacje, między innymi o wyniki ankiety oraz o podobnym problemie  w języku niemieckim i francuskim.

Początki techniki sięgają czasów prehistorycznych. Od połowy XVII wieku notujemy znacząco szybszy rozwój techniki, szczególnie elektrycznej i parowej. Poprzez wiek XIX i XX, kiedy nastąpił rozwój techniki telekomunikacyjnej i informacyjnej. Oczekiwaliśmy też, że wiek XXI będzie kontynuację rozwoju techniki, ale czytając aktualne treści w mediach widzimy tylko podkreślanie postępu technologicznego. Poszukajmy odpowiedzi na pytanie, co się stało z techniką?

Definicja techniki i technologii

Pośród wielu, znanych od lat definicji pojęcia techniki i technologii, przypomnijmy, że (na podstawie słownika PWN)

technika (stgr. τέχνη, technē „sztuka, rzemiosło, kunszt, umiejętność”) - jest dziedziną ludzkiej działalności powodującej z wykorzystaniem wiedzy wytwarzanie wyrobów i wywoływanie zjawisk niewystępujących naturalnie w przyrodzie. Jest to też wyuczona i wyćwiczona umiejętność wykonywania jakichś czynności.

technologia (gr. technē+logos) - dziedzina techniki zajmująca się opracowywaniem i przeprowadzaniem procesów wytwarzania lub przetwarzania surowców, półwyrobów i wyrobów w komponenty, elementy oraz w gotowe wyroby.

Stąd technika jest dziedziną korzystającej z wiedzy, projektowania, technologii wytwarzania komponentów oraz złożonych z nich gotowych wyrobów, często z wykorzystaniem technologii produkcji masowej, a także z organizacji i zarządzania produkcją. Postęp techniczny jest wynikiem zaprojektowania i skutecznego wykonania wersji zmodernizowanej lub całkiem nowej wykorzystującej usprawniające dotychczasowe rozwiązania techniczne i technologiczne. Do korzystania z obiektów i urządzeń technicznych przeważnie wystarczy znajomość instrukcji użytkownika oraz serwis techniczny.

Z kolei do opracowania i wykorzystania technologii, metody, wytwarzania czy przetwarzania czegoś wymagana jest wiedza technologa. Wiedza ta nie jest potrzebna użytkownikowi, korzystającemu z urządzenia technicznego wykorzystującego tę technologię. Oczywistym jest, że jednym z warunków postępu technicznego jest postęp technologiczny.

Takie pojmowanie pojęćia techniki i technologii było i jest dla wielu znane i zrozumiałe inżynierom i technikom oraz pracownikom uczelni technicznych i powinno też być znane powszechnie. Niestety od początku XXI wieku w treściach w mediach zaczęło się pojawiać coraz więcej pojęcia technologii z zanikaniem pojęcia techniki. Początkowo nie powodowało to większego zaniepokojenia, a tylko wśród niektórych techników budziło zdziwienie.

Łatwo odkryto, że przyczyną jest „naturalne” tłumaczenie ang. technology na pol. technologię. A z początkiem lat 2000-nych takich tłumaczeń, w związku z przygotowaniem wejścia Polski do UE, było wiele i to szczególnie w dokumentach prawnych. Potem z wielu zapisów z tych, już będących po polsku, dokumentów korzystali prawnicy oraz dziennikarze powielając błąd tłumaczenia.

Dzisiaj okazuje się, że w bazie IATE (Wielojęzykowy słownik terminów występujących w dokumentach UE) jest wpis o rozróżnieniu techniki i technologii na podstawie artykułu prof. Łuckiego przy tłumaczeniu terminu technology na co się zwraca uwagę tłumaczomNiestety chyba niewielu tłumaczy z tego korzysta.

Rozumienie ang. technology

Termin ang. technology przed XX wiekiem był rzadko używany – na przykład do opisu edukacji technicznej jak Massachusetts Institute of Technology. Termin zyskał na znaczeniu po przypisaniu mu w początkach lat 1900, treści z niemieckiego terminu „Technik”!. Później jeszcze wielokrotnie modyfikowano definicję tego terminu – inną dla nauk społecznych i inną akceptowaną przez naukowców. Z czasem „technology” była rozumiana jako metody techniczne, umiejętności, procesy, techniki, narzędzia i surowce w danej określonej dziedzinie – np. „space technology”. Współcześnie „technology” samodzielnie oznacza aktualny stan wiedzy ludzkości o wykorzystaniu istniejących zasobów dla wytworzenia pożądanych produktów i zaspokojenia potrzeb.

Podsumowując powyższe streszczenie fragmentu wpisu z en: Wikipedii , wyraźnie widać, że ang. technology, to pol. technika. To dlaczego jest tyle „pomyłek”?

Specjalista z PWN (Mirosław Bańko, Hasło technika i technologia, Witryna PWN, 11.02.2006, ) stwierdził: …Zapewne niektóre przykłady zastosowania słowa technologia można by, bardziej tradycyjnie, zastąpić słowem technika. Słowo technologia brzmi jednak bardziej uczenie (nie bez wpływu obecnej w nim cząstki -logia), a ponieważ od dawna było używane w podobnym znaczeniu, więc nie budzi w nas podejrzeń. Neosemantyzmy w ogóle trudno zwalczać, gdyż ich obcość – w przeciwieństwie do zapożyczeń właściwych – jest słabo widoczna. A w dodatku polska, tradycyjna technologia i angielska technology to fałszywi przyjaciele tłumacza – ze względu na bliskość znaczeń o wiele trudniejsi do zdemaskowania.

To powielanie błędu tłumaczenia stało się tak nagminne, że dla wielu młodszych czytelników, a nawet dla części techników technologia w tym „nowym” pojęciu stała się pojęciem naturalnym, nawet jak nie było to całkiem zrozumiałe w danym kontekście. Trzeba też czasem przywołać do porządku nawet pracowników uczelni technicznych, pytając ich czy pracują na Politechnice, czy na Politechnologii?

Warto więc tutaj stwierdzić, że technology jako rzeczownik niepoliczalny odpowiada technice, a jako policzalny a technology odpowiada technologii (przykłady z bloga Macieja Malinowskiego ):

Szczególną zasługę w objaśnianiu różnicy pomiędzy techniką i technologią ma Pan Prof. Łucki, publikując, wielokrotnie przywoływany, artykuł pt. „ Proszę... nie mówmy "technologia" na technikę! . Niestety nawet i on spotkał się z tym błędem, gdyż prezentując w artykule książkę Paula Lowe'a „The Management of Technology” , przygotowywaną do tłumaczenia na polski, przyjmował, że jej tytuł będzie poprawnie przetłumaczony na „Zarządzanie techniką”. Niestety książkę wydano pod tytułem: „Zarządzanie technologią” - jej tłumacz chyba nie zrozumiał tłumaczonej treści.

Podobnie jest w języku niemieckim

W Niemczech Zachodnich, z powodu błędnego tłumaczenie ang. technology na niem. Technologie, które ma oznaczać mniej więcej to samo co Technik, rozpowszechniło się w polityce, biznesie i mediach od lat 60. Na przykład w reklamie produktu, technika była/jest często określana jako technologia, a nie technika, aby produkt techniczny wyglądał na bardziej wartościowy. Gdy ktoś mówi o najnowszej technologii w związku z pojazdami, w rzeczywistości ma na myśli technikę pojazdów.

W języku angielskim, zwłaszcza z wpływami amerykańskimi, faktycznie istniejące słowo technics jako odpowiednik niemieckiej Technik, jest rzadko używane. Wszystko, co w języku niemieckim poprawnie nazywa się Technik, w języku angielskim nazywa się technology. Dlatego termin Technologie jest często używany nieprawidłowo w odniesieniu do Technik. Jednak zakres znaczeń angielskiej technology jest znacznie szerszy niż niemieckiej Technologie, gdyż obejmuje Technik, sprzęt, narzędzia, metody, programy komputerowe, systemy i procesy techniczne. W związku z tym należy zachować ostrożność podczas tłumaczenia z języka angielskiego na niemiecki [na podstawie Technologie w de:wikipedia].

Również w języku francuskim

Pod względem etymologicznym słowo fr. technique pochodzi od greckiego słowa τέχνη („technè”), które oznacza „produkcję” lub „wytwarzanie materiałów”. Słowo technologie, które weszło do języka francuskiego w roku 1656, oznacza naukę technik (z greckiego tekhnè, „technika” i logos, „mowa” lub „nauka”). Często dochodzi do pomieszania techniki i technologii. Wynika to z niezrozumienia angielskiego terminu technology. W sensie pochodnym, a co za tym idzie, techniki, które razem tworzą nową domenę przemysłową, nazywane są technologiami.

Tak więc w informatyce co najmniej cztery technologie następują po sobie:

Jacques Ellul opublikował w 1988 roku pracę zatytułowaną „Le Bluff Technologique”. Potępia w niej niewłaściwe użycie tego słowa, które niewolniczo naśladuje amerykańskie użycie, które jest bezpodstawne. Słowo technologie, niezależnie od współczesnego wykorzystania mediów, oznacza dyskurs o technice. [na podstawie Technique lub Technologie w wikipedia.fr].

Prawo nowych technologii

Niestety to nie koniec tej historii. Po 2005 roku w blogach prawniczych zaczął się pojawiać termin „prawo nowych technologii” bez dokładniejszego zdefiniowania. A poprawnie to powinno być, jeśli już, „prawo dotyczące technologii”, a dokładniej „prawo dotyczące techniki”. Pojawił się blog „Prawo Nowych Technologii” .

Pojedyncze kancelarie ogłaszały powoływanie praktyk prawa nowych technologii wskazując, że tym samym stają się specjalistami od praw dotyczących telekomunikacji i informatyki – np. prawo własności intelektualnej, prawo patentowe, prawo telekomunikacyjne, prawo ochrony danych osobowych, zawieranie umów teleinformatycznych, itp.

W 2008, a potem w 2014 próbowano zdefiniować ten termin we wpisie w Wikipedii, ale administratorzy go usuwali, nie widząc w nim cech encyklopedyczności oraz odpowiednich źródeł. W 2015 roku wydano pracę pt. „Prawo nowych technologii” , ale nie zdobyła ona większej popularności – nie była czytana w bibliotekach uczelnianych. Ale blog dalej istnieje.

Pojawiły się ogłoszenia o prowadzeniu studiów licencjackich oraz podyplomowych „Prawa Nowych Technologii”. W obiegu istnieje też termin postęp technologiczny, nowe technologie, itp. mające wpływ na rozwój gospodarczy i społeczny, wymagające coraz większej prawnej regulacji. Termin technologia stał się tak powszechny, ale też mało zrozumiały, co można czasem zauważyć w samej treści jego zastosowania .

Szukamy rozwiązania

Wskazując na prawie już powszechne niepoprawne używanie pojęcia technologia, trzeba podać technikę (tak – technikę) efektywnego przekonania do poprawnego rozróżniania tych pojęć. Nie jest to proste zadanie, zmienić – często już silnie wpojone – przyzwyczajenia.

Korzystając z uprzejmości członków Zespołu Terminologii Informatycznej, zaproponowałem test z szybkiego wyboru „prawidłowego” przypisania pojęcia technika oraz technologia w polskiej frazie tłumaczonej z angielskiego. W teście wzięło udział 7 osób - informatyków i w czesci również inżynierów.

Wynik testu jest pokazany w  Aneksie. Z tego wyniku widać, że prawie ½ fraz zostało przypisanych wyłącznie „technice”. Następnie kolejne ¼ fraz dla większości we frazie pojawia się „technika”, a dla jakieś części, aż do równowagi 50/50 „technologia”. Dopiero w pozostałej części, w przewadze, ale nie wyłącznie wiodącą jest „technologia”. Warto tutaj zauważyć, że nie wszystkie odpowiedzi być poprawne. Ale też już ta reprezentacja pokazuje trend – tutaj poprawny. Istotną uwagą jest też, że często znaczenie danej frazy jest uzależnione od szerszego kontekstu w jakim jest zastosowana.

Nowe poszukiwania rozwiązania

W kolejnym kroku zbierałem ciekawsze użycie pojęcia technologia:

Szczególnym przykładem jest nazwa nowego Ministerstwa rozwoju pracy i technologii, gdy kiedyś był Komitet Nauki i Techniki, a teraz jest np., Festiwal Nauki i Techniki, mamy też Urząd dozoru technicznego, ale też Agencję Technologii Medycznych i Taryfikacji (Rolą Agencji jest wspomaganie ministra właściwego ds. zdrowia w procesie podejmowania decyzji dotyczących finansowania świadczeń lekowych i nie lekowych w systemie ochrony zdrowia – gdzie tam jest ta technologia?).

Może w ten sposób przybliżymy się do wypracowania zasad używania tego pojęcia w aktualnym świecie. A „niestety” pojęcie technologia już praktycznie wyparło z użycia pojęcie technika.

Podsumowanie

Pokuszę się (jest to tylko moje osobiste zdanie) o podanie recepty na poprawienie swoich umiejętności w rozróżnianiu i stosowaniu pojęć technika lub technologia we frazach umieszczanych w określonym kontekście:

  1. Zweryfikuj swoją propozycję wyboru w zgodzie z definicją: technika oraz technologia.
  2. Spróbuj sprawdzić postać zapisu w dobrym słowniku, encyklopedii lub w Wikipedii.
  3. Jak dalej masz wątpliwości, to raczej zastosuj pojęcie technika.
  4. Wpisując pojęcie technologia, spróbuj sobie samemu przekazać uzasadnienie tego wyboru.

I na koniec mogę tylko w ślad za Prof. Z. Łuckim ponowić apel o poprawne rozróżnianie i stosowanie tych pojęć.

 

 

 

 

 

 




ANEKS:

Wyniki testu badania rozumienia pojęć:  technika i technologia.

 Wyniki testu TECHNIKA v TECHNOLOGIA